وقتی کودک همسن فرزندتان چند جمله میگوید و کودک شما هنوز بیشتر با اشاره، کشیدن دستتان یا چند صدای نامفهوم منظورش را میرساند، نگرانی خیلی زود سراغتان میآید: «نکند دیر شده باشد؟» مقایسهکردن در این لحظه آسان است، اما برای فهمیدن وضعیت کودک، نگاهکردن به الگوی کلی رشد او از شمردن کلمهها مهمتر است. کودکان سرعتهای متفاوتی دارند؛ بااینحال، بعضی نشانهها میگویند بهتر است منتظر نمانیم و ارزیابی حرفهای بگیریم.
در این راهنما قرار نیست برای کودک تشخیص بگذاریم یا یک عدد را بهعنوان امتحان نهایی معرفی کنیم. هدف این است که بدانید رشد گفتار و زبان چیست، در هر سن چه مهارتهایی معمولاً دیده میشود، در خانه چه کارهایی کمککننده است و چه زمانی گفتوگو با پزشک کودک، شنواییسنج یا گفتاردرمانگر تصمیم عاقلانهای است.
اگر فقط یک نکته از این مقاله یادتان بماند: نگرانی والد، خودش دلیل خوبی برای مطرحکردن موضوع با یک متخصص است؛ لازم نیست کودک همه نشانههای هشدار را با هم داشته باشد.
دیر حرف زدن کودک یعنی چه؟
«حرفزدن» فقط بیروندادن صدا نیست. برای ارتباط موفق، کودک باید صداها را بشنود، معنای واژهها را بفهمد، برای رساندن پیام از نگاه و اشاره استفاده کند و کمکم واژه و جمله بسازد. به همین دلیل سه مفهوم نزدیک اما متفاوت را از هم جدا میکنیم:
- گفتار: تولید صدا و تلفظ واژهها؛ مثلاً اینکه کودک «توپ» را چگونه ادا میکند.
- زبان: فهمیدن و استفادهکردن از واژهها و جملهها برای درخواست، پاسخ، توضیح و گفتوگو. زبان میتواند دریافتی، یعنی فهمیدن، یا بیانی، یعنی بیانکردن، باشد.
- ارتباط: هر روشی که کودک با آن پیام میدهد؛ از نگاه مشترک و اشاره تا حالت چهره، بازی نوبتی و کلام.
ممکن است کودکی صداهای زیادی تولید کند اما معنای کمی از زبان را بفهمد؛ یا حرفها را خوب بفهمد ولی در بیان کلمهها عقبتر باشد. این تفاوت بهتنهایی تشخیص قطعی نیست، اما برای تصمیم درباره پیگیری اهمیت دارد.
کودک در هر سن معمولاً چه مهارتهای ارتباطی دارد؟
جدول زیر خلاصهای کاربردی از نقاط عطف ارتباطی است. این موارد بر پایه راهنماهای CDC و NIDCD نوشته شدهاند و «بیشتر کودکان» را توصیف میکنند، نه همه کودکان را. سن تولد، زبان یا زبانهای محیط، سابقه شنوایی و وضعیت کلی رشد باید در کنار هم دیده شوند.
| سن تقریبی | مهارتهای متداول ارتباطی | امشب چه چیزی را ببینیم؟ | چه زمانی پیگیری بیشتری لازم است؟ |
|---|---|---|---|
| حدود ۱۲ ماه | به نامش واکنش نشان میدهد، برای خواستهها اشاره میکند، صداها یا حرکتهای ساده را تقلید میکند و ممکن است یک یا چند واژه آشنا بگوید. | آیا برای نشاندادن چیزی به شما نگاه میکند و بعد به آن اشاره میکند؟ | اگر به صدا یا نامش واکنش کمی دارد، اشاره و ژست ارتباطی ندارد یا مهارتی را که داشته از دست داده است. |
| حدود ۱۸ ماه | چند واژه معنادار دارد، دستور ساده را با کمک موقعیت میفهمد، اشیا یا بخشهای بدن را میشناسد و برای درخواست از اشاره و کلمه استفاده میکند. | وقتی میگویید «توپ را بده»، آیا منظور را در موقعیتهای آشنا دنبال میکند؟ | اگر واژه معنادار ندارد، فهم دستورهای ساده ضعیف است، اشاره نمیکند یا ارتباط دوطرفه بسیار کم است. |
| حدود ۲ سال | از دو واژه کنار هم مانند «آب بده» استفاده میکند، کتاب تصویری را با درخواست شما دنبال میکند و برای خواستهها ترکیبی از کلمه و ژست دارد. | آیا برای درخواست، دستکم گاهی دو کلمه را به هم وصل میکند؟ | اگر هیچ عبارت دوکلمهای ندارد، بیشتر پیامها فقط با کشیدن دست والد منتقل میشود یا فهم زبان هم نگرانکننده است. |
| حدود ۳ سال | در گفتوگوی کوتاه رفتوبرگشت دارد، سؤالهای ساده «چه کسی، چه چیزی، کجا، چرا» میپرسد و بیشتر افراد آشنا بخش زیادی از حرفش را میفهمند. | آیا میتواند درباره یک تصویر چند نوبت با شما صحبت کند؟ | اگر گفتار برای اطرافیان تقریباً نامفهوم است، گفتوگو شکل نمیگیرد یا واژه و جملهسازی پیشرفت نمیکند. |
| حدود ۴ سال | جملههای طولانیتر میسازد، درباره اتفاقهای روز توضیح میدهد، به سؤالهای ساده پاسخ میدهد و بیشتر حرفهایش برای دیگران قابل فهم است. | از او بخواهید درباره یک تصویر یا بازی مورد علاقهاش توضیح کوتاه بدهد. | اگر بیشتر پیامها نامفهوم است، پاسخگویی و روایتکردن بسیار محدود است یا مهارتی پسرفت کرده است. |
| حدود ۵ سال | میتواند داستانی کوتاه با چند رویداد تعریف کند، چند نوبت در گفتوگو بماند، به سؤالهای مربوط به داستان جواب بدهد و با جزئیات بیشتری توضیح دهد. | آیا میتواند بگوید اول، بعد و آخرِ یک ماجرا چه شد؟ | اگر گفتوگوی دوطرفه، فهم دستورها یا روایت تجربههای ساده همچنان بسیار دشوار است. |
برای مقایسه دقیقتر میتوانید فهرستهای رسمی نقاط عطف ۲ سالگی CDC و نقاط عطف ۳ سالگی CDC را ببینید. این فهرستها ابزار تشخیص نیستند؛ اگر چند مورد انجام نشده یا صرفاً حس میکنید چیزی درست پیش نمیرود، موضوع را مطرح کنید.
چرا بعضی کودکان دیرتر حرف میزنند؟
برای دیر حرفزدن کودک یک علت واحد وجود ندارد و از روی چند رفتار نمیتوان علت را مشخص کرد. موارد زیر فقط زمینههایی هستند که ممکن است در ارزیابی بررسی شوند:
- تفاوت فردی و سابقه خانوادگی: بعضی کودکان دیرتر وارد مرحله واژهها میشوند و بعد سرعت بیشتری میگیرند. این احتمال، دلیل نادیدهگرفتن نگرانی نیست.
- شنوایی: حتی کمشنوایی خفیف یا موقتی پس از عفونتهای گوش میتواند دریافت صدا و یادگیری واژه را دشوار کند. شنیدن صدای تلویزیون یا واکنش به صداهای بلند، شنوایی طبیعی گفتاری را ثابت نمیکند.
- فرصت تعامل زبانی: گفتوگوی رودررو، بازی نوبتی و کتابخوانی به کودک فرصت میدهد پیام را بشنود و پاسخ بدهد. کمبود این فرصتها، از جمله بهدلیل خستگی یا شلوغی خانه، ممکن است رشد زبان را کندتر کند.
- تفاوتهای رشدی: زبان بخشی از یک تصویر بزرگتر است. خواب، بازی، توجه مشترک، حرکت، مهارت اجتماعی و درک دستورها هم باید دیده شوند؛ نه برای ترساندن والد، بلکه برای کاملبودن ارزیابی.
- محیط دوزبانه یا چندزبانه: چندزبانهبودن بهخودی خود باعث تأخیر زبان نمیشود. مهم است واژهها و جملههای کودک در همه زبانهایی که استفاده میکند در نظر گرفته شوند.
- صفحهنمایش و رسانه پسزمینه: استفاده زیاد یا تلویزیون روشنِ دائمی میتواند جای گفتوگوی نوبتی، بازی و خواب را بگیرد. این رابطه به معنای آن نیست که هر کودک کمحرفی علت واحدی دارد یا صفحهنمایش بهتنهایی تشخیص میسازد.
منابعی مانند NIDCD نیز تأکید میکنند که کودکان متفاوت رشد میکنند و شنوایی یا اختلالات گفتار و زبان از مواردی هستند که ممکن است نیاز به بررسی داشته باشند.
چه زمانی دیر حرف زدن کودک نیاز به بررسی دارد؟
بهجای حفظکردن یک عدد، این چکلیست را برای تصمیمگیری اولیه به کار ببرید. وجود یک مورد هم ارزش مطرحکردن دارد، بهخصوص اگر حس والد را نادیده نگیرید:
- کودک به نام یا صداهای معمول واکنش کمی نشان میدهد یا مرتب مجبورید حرفتان را تکرار کنید.
- اشاره برای نشاندادن، نگاه مشترک، تقلید حرکت یا بازی نوبتی بسیار کم است.
- در حدود ۱۸ ماهگی واژه معناداری ندارد یا در حدود ۲ سالگی عبارت دوکلمهای نمیسازد.
- دستور سادهای مثل «کفش را بیاور» را در موقعیت آشنا نمیفهمد، حتی اگر با اشاره کمک کنید.
- در حدود ۳ سالگی بیشتر افراد آشنا حرفهای او را نمیفهمند یا گفتوگوی رفتوبرگشتی شکل نمیگیرد.
- کودک کلمهها یا مهارتهای ارتباطی قبلی را از دست داده است. پسرفت را منتظر «خودش درست میشود» نگذارید.
- همزمان نگرانیهایی درباره بازی اجتماعی، تماس چشمی، حرکت، تغذیه، خواب یا فهم زبان دارید.
- به نظر میرسد کودک میخواهد ارتباط برقرار کند اما بهطور مداوم از ناتوانی در بیان خواستهها عصبانی یا منزوی میشود.
نکته مهم: تطابق نداشتن با یک چکلیست بهتنهایی تشخیص نیست و تطابق داشتن با چند مورد هم نباید باعث تأخیر در کمکگرفتن شود. متخصص با مشاهده کودک، گرفتن شرححال و در صورت نیاز بررسی شنوایی، تصویر دقیقتری میسازد.
کودک حرفها را میفهمد ولی صحبت نمیکند؛ یعنی چه؟
فهمیدن خوبِ حرفها نشانه ارزشمندی است، اما بهتنهایی کافی نیست که بگوییم همهچیز طبیعی است. زبان دریافتی و زبان بیانی ممکن است با سرعت متفاوت رشد کنند. کودکی که «توپ را بیاور» را میفهمد اما برای درخواستکردن فقط دست والد را میکشد، هنوز در بخش بیان یا برنامهریزی ارتباطی به کمک نیاز دارد.
چند سؤال به تصمیم بهتر کمک میکند: آیا کودک برای جلب توجه نگاه میکند؟ آیا برای نشاندادن علاقه اشاره میکند یا فقط چیزی را میخواهد؟ آیا صداها و واژههای جدید به مرور اضافه میشوند؟ آیا در بازی وانمودی و نوبتگیری همراه میشود؟ پاسخها را یادداشت کنید و با پزشک کودک یا گفتاردرمانگر در میان بگذارید. خوبفهمیدن خبر خوبی است، نه مجوزی برای نادیدهگرفتن حرفنزدن.
چگونه در خانه به رشد گفتار کودک کمک کنیم؟
هدف تمرین خانگی امتحانگرفتن نیست؛ هدف این است که کودک در موقعیتهای واقعی، بارها و بدون فشار زبان را بشنود و برای پاسخدادن انگیزه داشته باشد.
۱. کارهای روزمره را روایت کنید
به جای توضیح طولانی، جملههای کوتاه بگویید: «داریم جوراب میپوشیم»، «آب سرد است»، «ماشین قرمز رفت». بین جملهها مکث کنید تا کودک فرصت نگاه، اشاره، صدا یا کلمه داشته باشد.
۲. گفته کودک را یک قدم گسترش دهید
اگر کودک گفت «توپ»، شما بگویید «توپ قرمز» یا «توپ افتاد». لازم نیست از او بخواهید همان جمله را تکرار کند؛ الگوی درست را آرام و طبیعی ارائه دهید.
۳. کتاب تصویری را گفتوگو کنید
لازم نیست تمام متن کتاب را بخوانید. به تصویر اشاره کنید، دو انتخاب بدهید و منتظر بمانید: «گربه کجاست؟ اینجا یا آنجا؟» اگر کودک فقط صدا درآورد، همان تلاش را به یک واژه وصل کنید.
۴. انتخابهای واقعی بدهید
به جای «چی میخوای؟» که پاسخ پیچیدهای میخواهد، بگویید «موز یا نان؟» و هر پاسخی را با کلمه کامل بازتاب دهید. اگر اشاره کرد، بگویید «موز میخوای» و بعد ارائه کنید.
۵. بازی نوبتی بسازید
توپقلدادن، حباببازی یا گذاشتن قطعه روی برج را با کلمههای ثابت «نوبت من، نوبت تو، دوباره» همراه کنید. تکرار قابل پیشبینی به کودک کمک میکند نوبت و انتظار را بفهمد.
۶. شعر، ریتم و مکث
ترانهای آشنا را بخوانید و پیش از کلمه پایانی مکث کنید. اگر کودک با نگاه یا صدا ادامه داد، همان مشارکت را بپذیرید. آواز قرار نیست مسابقه تلفظ باشد.
۷. گفتوگوی رودررو
هنگام بازی روی زمین همسطح چشم کودک بنشینید، صدای تلویزیون را کم کنید و پاسخ او را دنبال کنید. توجه مشترک، پایه یادگیری واژه و نوبتگیری است.
۸. رسانه پسزمینه را کم کنید
خاموشکردن تلویزیونِ بیاستفاده، مخصوصاً هنگام غذا و بازی، فرصت شنیدن صدای والد و کودک را بیشتر میکند. تغییر را تدریجی و بدون دعوا انجام دهید.
۱۰ بازی برای تقویت حرف زدن کودک
بازیها را متناسب با سن و علاقه کودک کوتاه نگه دارید. اگر بازی خستهکننده شد، تمامش کنید؛ کیفیت ارتباط از مدت تمرین مهمتر است.
- حباب و مکث | حدود ۱۸ ماه به بالا: حباب بسازید، مکث کنید و کلمه «باز» یا «بیشتر» را الگو بدهید. مهارت: درخواستکردن و نوبت.
- توپِ رفت و برگشت | حدود ۱۸ ماه به بالا: هر بار توپ را با «بده» و «گرفتم» همراه کنید. مهارت: توجه مشترک و تقلید.
- سبد انتخابی | حدود ۲ سال به بالا: دو شیء آشنا بگذارید و انتخاب کودک را نامگذاری کنید. مهارت: واژههای کاربردی و تصمیمگیری.
- آشپزخانه وانمودی | حدود ۲ سال به بالا: عروسک را غذا بدهید و جملههای «بخور»، «داغه»، «باز شد» بگویید. مهارت: فعلها و بازی نمادین.
- قطار و ایستگاه | حدود ۲ سال به بالا: قطار را جلو ببرید، در ایستگاه مکث و کلمه «برو» را تکرار کنید. مهارت: پیشبینی و جمله دوکلمهای.
- پیدا کن و نشان بده | حدود ۲ تا ۳ سال: در کتاب یا اتاق دنبال سه شیء بگردید و ویژگی ساده بگویید؛ «ماشین آبی». مهارت: واژگان و توصیف.
- جعبه شگفتی | حدود ۲ تا ۳ سال: اشیای آشنا را یکییکی از جعبه بیرون بیاورید، اسم و صدای آنها را بگویید. مهارت: نامگذاری و انتظار.
- عروسک چه کار میکند؟ | حدود ۳ سال: از کودک بپرسید «خرس چه کار میکند؟» و اگر پاسخ کوتاه بود، آن را گسترش دهید. مهارت: فعل و جملهسازی.
- داستان سهتصویری | حدود ۳ تا ۵ سال: سه تصویر را مرتب کنید و با «اول، بعد، آخر» داستان بسازید. مهارت: روایت و ترتیب رویداد.
- بازی نقشها | حدود ۴ سال به بالا: یکبار کودک فروشنده و شما مشتری باشید و بعد نقشها را عوض کنید. مهارت: گفتوگوی رفتوبرگشتی و کاربرد اجتماعی زبان.
چه کارهایی نتیجه عکس میدهد؟
- وادارکردن به تکرار: «بگو مامان، بگو» را به درخواست اختیاری تبدیل کنید؛ شما الگو بدهید و زمان بدهید.
- اصلاح مداوم تلفظ: اگر کودک «توپ» را نادرست گفت، شکل درست را در پاسخ طبیعی خودتان بگویید و گفتوگو را قطع نکنید.
- مقایسه با بچههای دیگر: تفاوت سن، تجربه، زبان محیط و خلقوخو را در نظر بگیرید. مقایسه معمولاً انگیزه را کم میکند.
- پاسخدادن به همه نیازها قبل از درخواست: فرصت ارتباط را از کودک نگیرید؛ در موقعیت امن چند ثانیه مکث کنید و اشاره یا کلمه را بپذیرید.
- تبدیل بازی به امتحان: پشتسرهم «این چیه؟» نپرسید. نظر خودتان را هم بگویید و به علاقه کودک پاسخ دهید.
- تهدید یا برچسبزدن: «خجالتی»، «تنبل» یا «بچه فلانی حرف میزند» به رشد زبان کمک نمیکند و میتواند اضطراب را بیشتر کند.
صفحهنمایش، موبایل و رشد گفتار کودک
تماشای منفعلانه یا تلویزیون روشن در پسزمینه، جای تعامل دوطرفه را میگیرد؛ کودک از صفحه پاسخ شخصی و نوبت واقعی دریافت نمیکند. پژوهشها رابطههایی میان زمان کلی صفحهنمایش، رسانه پسزمینه و برخی مهارتهای زبانی یا اجتماعی پیدا کردهاند، اما این نتایج به معنای «موبایل علت قطعی حرفنزدن هر کودک است» نیست.
برای خانوادههای دارای کودک خردسال، راه عملی این است: صفحهنمایش را از زمان خواب، غذا و بازی رودررو دور کنید؛ محتوای باکیفیت و متناسب سن را محدود و در صورت امکان همراه کودک تماشا کنید؛ و ویدئو را به گفتوگوی واقعی وصل کنید، مثلاً «خرگوش کجا رفت؟» برای جزئیات بیشتر به راهنمای آکادمی اطفال آمریکا درباره صفحهنمایش و کودکان خردسال مراجعه کنید.
اگر کودک در محیط دوزبانه بزرگ شود چه؟
دوزبانهبودن باعث گیجی یا تأخیر زبان نمیشود. کودک ممکن است واژههایش را میان دو زبان تقسیم کند؛ بنابراین جمع تجربه زبانی او مهم است، نه شمارش فقط یک زبان. والدین بهتر است با زبانی صحبت کنند که در آن راحتتر و گرمتر هستند؛ کیفیت تعامل از وادارکردن خود به زبانی ناآشنا مهمتر است.
اگر مشکل ارتباطی وجود داشته باشد، معمولاً در همه زبانهای کودک دیده میشود. در ارزیابی، هر دو زبان و میزان تماس کودک با آنها باید گفته شود و بهتر است متخصص بتواند زبانهای مورد استفاده کودک را درک کند. راهنمای ASHA درباره یادگیری بیش از یک زبان نیز همین نکته را تأیید میکند.
چه زمانی به چه متخصصی مراجعه کنیم؟
میتوانید از پزشک کودک شروع کنید و نگرانی، نمونهای از حرفزدن کودک، زبانهای محیط و سابقه عفونت گوش را توضیح دهید. مسیر بررسی ممکن است شامل این افراد باشد:
- پزشک کودک: رشد کلی، سابقه پزشکی، شنوایی و نیاز به ارجاع را بررسی میکند.
- شنواییسنج: توانایی شنیدن صداها و گفتار را ارزیابی میکند؛ واکنش کودک به صدای خانه جای این ارزیابی را نمیگیرد.
- گفتاردرمانگر: فهم زبان، بیان، بازی ارتباطی، تلفظ و شیوه تعامل را متناسب با سن بررسی میکند و برای خانه پیشنهاد میدهد.
اگر پسرفت ارتباطی، نگرانی جدی درباره شنوایی، یا مشکل همزمان در چند حوزه رشد میبینید، پیگیری را به تعویق نیندازید. مداخله زودهنگام لزوماً به معنای وجود تشخیص جدی نیست؛ گاهی فقط به والد اطمینان و راهکار دقیق میدهد.
این مقاله آموزشی است و جای ارزیابی فردی توسط پزشک، شنواییسنج یا گفتاردرمانگر را نمیگیرد. نقاط عطف برای شناخت مسیرند، نه برای تشخیص خانگی.
پرسشهای متداول والدین
کودک ۲ ساله چند کلمه باید بگوید؟
عدد واحدی که برای همه کودکان حکم قبولی یا رد داشته باشد وجود ندارد. یکی از نقاط عطف CDC در دو سالگی، کنار هم گذاشتن دستکم دو کلمه است. تعداد واژهها، فهم زبان، اشاره، بازی و روند پیشرفت را با هم ببینید. اگر کودک هیچ عبارت دوکلمهای ندارد یا نگرانی شما ادامهدار است، ارزیابی را عقب نیندازید.
کودک من همهچیز را میفهمد ولی حرف نمیزند؛ چرا؟
ممکن است زبان دریافتی از زبان بیانی جلوتر باشد، اما علت را فقط با مشاهده و ارزیابی میتوان فهمید. خوبفهمیدن نشانه مثبتی است، ولی اگر بیان پیشرفت نمیکند، گفتوگو با گفتاردرمانگر مناسب است.
دیر حرف زدن کودک تا چه سنی طبیعی است؟
سن مشخصی که بعد از آن همه کودکان یکسان تلقی شوند وجود ندارد. بهجای صبرکردن تا یک سن جادویی، روند رشد و نشانههای ارتباطی را دنبال کنید. پسرفت، نبود واژههای معنادار، یا نگرانی درباره فهم و شنوایی نیازمند مطرحکردن است.
آیا موبایل باعث دیر حرف زدن کودک میشود؟
نمیتوان برای هر کودک رابطه علت و معلولی قطعی گفت، اما زمان زیاد و رسانه پسزمینه فرصت تعامل، بازی و خواب را کم میکند. کاهش تدریجی و جایگزینکردن آن با گفتوگوی رودررو تصمیم مفیدی است.
چگونه کودک را به حرف زدن تشویق کنیم؟
با روایتکردن کارهای روزمره، انتخابدادن، کتاب تصویری، بازی نوبتی و گسترش گفتههای کودک. از فشار برای تکرار و سؤالباران پرهیز کنید؛ مکث کنید و هر تلاش ارتباطی را پاسخ دهید.
آیا دوزبانهبودن باعث دیر حرف زدن میشود؟
خیر، دوزبانهبودن بهخودی خود علت تأخیر نیست. واژهها و جملهها در همه زبانها و کیفیت ارتباط کودک با هر زبان باید دیده شود.
برای دیر حرف زدن کودک به چه متخصصی مراجعه کنیم؟
پزشک کودک میتواند ارزیابی اولیه و ارجاع بدهد. شنواییسنج شنوایی را بررسی میکند و گفتاردرمانگر زبان، گفتار و ارتباط را ارزیابی میکند. در بسیاری از موارد میتوان این مسیر را همزمان پیگیری کرد.
آیا پسرها دیرتر از دخترها حرف میزنند؟
میانگینهای گروهی نباید جای بررسی کودک شما را بگیرد. جنسیت توضیح کافی برای نادیدهگرفتن نشانههای هشدار نیست؛ مهارتهای فردی، شنوایی، فهم زبان و روند پیشرفت مهمترند.
جمعبندی: قدم بعدی شما چیست؟
اگر امروز نگرانید، یک هفته کوتاه یادداشت کنید: کودک چه واژههایی را خودجوش میگوید، چه دستورهایی را میفهمد، چگونه درخواست میکند و چه زمانی بهتر ارتباط میگیرد. یک ویدئوی کوتاه از بازی طبیعی او، در صورت رعایت حریم خصوصی، میتواند برای توضیح به متخصص کمککننده باشد. در خانه روزانه چند فرصت کوتاه و شاد برای گفتوگوی رودررو بسازید، اما کودک را امتحان نکنید.
برای مطالعه بیشتر، راهنمای رشد کودک از تولد تا ۵ سالگی در تاتینو را ببینید و اگر چالش اصلی شما رفتار و همکاری کودک است، مقاله راهنمای برخورد آرام با لجبازی کودک میتواند قدم بعدی باشد.
هر کودکی مسیر خودش را دارد؛ پیگیری بهموقع، مقایسه را به اطلاعات تبدیل میکند و به شما کمک میکند با آرامش بیشتری کنار فرزندتان بمانید.
دیدگاه کاربران
نظرات و پرسشهای خود را مطرح کنید